بناڤێ خودێ مه‌زن و دلوڤان

به‌رنامێ لیستا كوردستانى

,, نویبونه‌ڤه‌ و ئاڤه‌دانى..

لیستا كوردستانى, كو لیستا هه‌ڤپشكا پارتى وئێكه‌تیێ یه‌, سه‌ربارى پاراستنا ده‌ستكه‌فتێن سیاسى, ئابوورى, كومه‌لایه‌تى و ره‌وشه‌نبیرى كو هه‌تا نوكه‌ ب پشته‌ڤانیا خه‌لكى ب ده‌ستڤه‌هاتینه‌, ب تایبه‌ت پاراستنا ڤێ ئاسایش و بنه‌جهى یا هه‌ى , به‌رنامێ پاشه‌روژێ ژى هه‌یه‌ و دخولا بهێت یا په‌رله‌مانێ كوردستانێ دا دێ كارى بو بجهئینانا وى كه‌ت.

ئێكه‌تى وپارتى كو هه‌ڤپه‌یمان و پێك ئینه‌رێن ڤێ لیستێ نه‌ , شانازیێ ب ده‌ستكه‌فتێن ب ده‌ستڤه‌هاتیێن ئه‌زموونا حوكمرانیا كوردستانێ دكه‌ن وسه‌ربلندن ل به‌رامبه‌ر ملله‌تێ كورد دا, دهه‌مان ده‌مدا كێم وكاسى ونه‌ تمامییاژى دبینن و ژ رویب رویبون و چاره‌سه‌ركرنا وان ناترسن,. پشكه‌كا وان كێشا ئه‌نجامێ كومه‌كا هوكارێن بابه‌تى و خویه‌تینه‌ ژپاشمایێن وێرانكاریا به‌عسى و ململانا سیاسیا بورى, و بێگومان خه‌مسارى ژى دهنده‌ك بیاڤان دا, ب باوه‌ریا مه‌ ئه‌ف هه‌لبژارتنه‌ ده‌لیڤه‌كا دیموكراسى یا پێداچوونێ یه‌ دا چاره‌سه‌ربكه‌ین و بڤى به‌رنامه‌ى دلسوزى و سوزێن خو بو خه‌لكێ كوردستانێ دوپات بكه‌ین.

لیستا كوردستانى, ب رێكا ڤى به‌رنامه‌ى, كارى بو سه‌روه‌ریا یاسایێ, دادپه‌روه‌رى و وه‌كهه‌ڤیا وه‌لاتییان, بهێزكرنا ژێیاتیا نیشتیمانى, په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كاركرنێ, پێشڤه‌برن و ڤه‌ژاندن و ژیانا خوش دكه‌ت, دا ته‌ڤایا وه‌لاتییان ل نوكه‌ و پاشه‌روژێ ژ سه‌رومالێ خو پشت راستتر و خودان ژیانه‌كا خوشتربن و كومه‌لگه‌هێ كوردستانێ, ل عیراقێ و ده‌ڤه‌رێ ببیته‌ نمونێ كومه‌لگه‌هێ ئازاده‌ وته‌نا.

پێخه‌مه‌ت ڤێ چه‌ندێ ژى وه‌كو لیستا كوردستانى, بزاڤێ دكه‌ین بو :

د وارێ سیاسى دا:

د وارێ پروسێسا سیاسى یا كوردستانێ دا, حكومه‌تا هه‌رێمێ ب رێبه‌ریا ئێكه‌تى وپارتى ئازادیێن سیاسى پێشڤه‌برینه‌ وئازادى و سه‌ربه‌ستى یێن گشتى بو هه‌مى لایه‌كى به‌رده‌ست كرینه‌, ب جوره‌كێ كو رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى و ناڤه‌ند  و میدیا وروژنامه‌گه‌رى ئازادانه‌ كارێ خو دكه‌ن و رولێ خو د پێشڤه‌برنا ره‌ئیا گشتى یا وه‌لاتى و به‌رفره‌هكرنا بازنێ دیموكراسیێ دا دگێرن.

دڤى وارى دا, هه‌ر بو نمونه‌, هه‌تا نوكه‌ (802) كه‌نالێن راگه‌هاندنێ یێن دهێنه‌ دویتن و بهیستن و خویندن یێ ل هه‌رێمى هه‌ین كو (200) روژنامه‌ و (468) گوڤار و (80) كه‌نالێن رادیو و تێله‌ڤزیونێ نه‌ و پتریا وان كه‌نالا نه‌ دحزبینه‌ . رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى ژى ژمارا وان (1130) ه‌ كو پتریا وان رێكخراوێن نه‌ حكومى نه‌.

هه‌ر ژ شه‌رێ رزگاریا عیراقێ, سه‌ركرداتیا پارتى و ئێكه‌تیێ رولێ خو یێ به‌رچاڤ دویتیه‌ د گه‌شه‌پێدانا پروسێسا دیموكراسى ل عیراقێ و چه‌سپاندنا فیدرالى وبریاردانا ده‌ستورێ هه‌میشه‌ى یێ عیراقێ. ب هه‌ول وسیاسه‌تا راستا ڤان هه‌ردوو حزبا وپشته‌ڤانیا خه‌لكێ كوردستانێ, داخواز ومافێن سه‌ره‌كى یێن ملله‌تێ مه‌ ژ فیدرالى , مه‌سه‌لا ده‌ڤه‌رێن دابرى یێن كوردستانێ ل دویف مادێ (140) یێ ده‌ستورى, جهێ زمانێ كوردى وه‌ك زمانه‌كێ سه‌ره‌كى دگه‌ل عه‌ره‌بى, پێكئینانا دادگه‌ها بلندا تاوانا یا عیراقێ و دادگه‌هكرنا تاوانبارێن كێشێن ئه‌نفال و حه‌له‌پچه‌ و بارزانییان و قركرنا نفشى و ب ده‌ستڤه‌ئینانا بریارا دادگه‌هێ كو وه‌كو جینوساید بهێنه‌ نیاسین, په‌سه‌ندكرنا پشكا كاروبارێن هه‌رێمێ ل بالیوزخانێن عیراقێ, ڤه‌كرنا چه‌ندین نوێنه‌راتیێن هه‌رێمێ ل وه‌لاتێن دونیاى و ده‌وروبه‌ران, چه‌سپاندنا چه‌ندین دابینكریێن ده‌ستورى بو پاراستنا سیسته‌مێ حوكمى ل عیراقێ بو پاراستنا ده‌ستكه‌فتێن گه‌لێ كوردستانێ. ژلایه‌كێ دیڤه‌ خورتكرن و به‌رفره‌هكرنا وارێ په‌یوه‌ندییان دگه‌ل وه‌لاتان, كو هه‌تا نوكه‌ (16) قونسلخانه‌ و نڤیسینگه‌هێن بالیوزخانا ل هه‌ڤلێرێ و سلێمانیێ هاتینه‌ ڤه‌كرن و كه‌فتینه‌ كارى. ئه‌ڤه‌ ژى پشكه‌كا گرنگا وان ده‌ستكه‌فتانه‌ یێن حكومه‌تا هه‌رێمێ دڤى وارى دا ب ده‌ستڤه‌ ئیناین.

هه‌روه‌سا به‌رده‌وامى وبه‌رفره‌هبوونا په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمێ دگه‌ل ده‌وله‌تێن ده‌وروبه‌ر و دونیایێ ب سیاسه‌ته‌كا حه‌كیمانه‌, پشكه‌كا دى یا وان ده‌ستكه‌فتێن سیاسى نه‌ ئه‌وێن ب ده‌ستڤه‌هاتین. بو چوار سالێن بهێن دا ژى د به‌رنامێ لیستا كوردستانى دایه‌ كو دهه‌مى ڤان وارێن ل سه‌رى دا درێژیێ ب گه‌شكه‌كرن وپێشڤه‌چوونێ ب ده‌ت ب ڤى جورێ ل خوارێ دیار:

1ــ وان مادده‌ و برگێن ده‌ستوورێ عیراقێ ب پارێزیت یێن مافێن سیاسى ــ ده‌ستورى بو هه‌رێما كوردستانێ دابین دكه‌ت, هه‌روه‌سا ئه‌و دام و ده‌زگه‌هێن فیدرالى بهێنه‌ دامه‌زراندن یێن د ماددێن ده‌ستورى دا هاتین بو پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندێن هه‌رێما كوردستانێ و سیسته‌مێ فیدرالى.

2ــ پاراستنا ماددێ (140) یێ ده‌ستورى, كو یێ تایبه‌ته‌ ب چاره‌سه‌ركرنا مه‌سه‌لا كه‌ركوكێ و ده‌ڤه‌رێن كێشا, بجهئینانا وى ب زویترین ده‌م و رێگرتن ل پاش ئێخستنێ.

3ــ سه‌ربه‌ستیێن گشتى و ئازادییا راگه‌هاندنێ و ده‌زگه‌هێن په‌خشى و به‌لافكرنێ پێشڤه‌دبه‌ین.

4ــ گه‌شه‌ دكه‌ین خه‌باتا رێكخراوێن دیموكراتى, جه‌ماوه‌رى, پیشه‌یى, سه‌ندیكایى و نه‌حكومى (NGO).

5ــ كار دكه‌ین بو هندێ تاوانێن ( ئه‌نفال و كیمیابارانكرنا حه‌له‌پچه‌ و بارزانى یا وفه‌یلى یا , قركرنا نفشى) كو ل عیراقێ وه‌ك جینوساید هاتینه‌ نیاسین, ل ئاستێ نیڤ ده‌وله‌تى ژى وه‌ك تاوانه‌كا چینوسایدێ دان پێ بهێـته‌ دان و شویندانا زیان ڤێ كه‌فتییان ژى ژلایێ حكومه‌تا عیراقێ و ئه‌و كومپانی یێن هاریكاریا عیراقێ كرین بهێته‌ كرن.

6ــ كار دكه‌ین دا پێگه‌ه وپه‌یوه‌ندیێن دبلوماسى و سیاسى وئابوورى یێن هه‌رێما كوردستانێ ل سه‌ر بنه‌مایێن به‌رژه‌وه‌ندا هه‌ڤپشك و دوستانه‌ دگه‌ل وه‌لاتێن جیران وئه‌وروپا  و ئه‌مریكا و جیهانا عه‌ره‌بى بهێنه‌ بهێزكرن.

7ــ كار دكه‌ین بو ب دستوركرنا پێكڤه‌ژیانا ئاشتییانه‌ دنافبه‌را نه‌ته‌وه‌ وئاین و  ئایینزایێن كوردستانێ وپێشڤه‌برنا وه‌كى ئێكا دنافبه‌را وان دا و سه‌ره‌وه‌ریكرنا تێگه‌هێ وه‌لاتى بوونێ دئه‌رك ومافان دا,

8ــ ل سه‌ر ئاستێ نافخو یێ هه‌رێمێ ژى لیستا كوردستانى ل سه‌ر بنه‌مایێ باوه‌رى بوون ب جیاوازى و فره‌لایه‌نیا سیاسى كاردكه‌ت بو به‌رفره‌هكرنا بازنێ ئازادییا سیاسى و پێشڤه‌برنا ژیانا فره‌حزبى ل كوردستانێ ب رێكا راستڤه‌كرنا یاسا حزب و كومه‌لا ب شێوازه‌كێ مودێرن كو دگه‌ل گه‌شه‌ه‌كرن وپشكداریكرنا سیاسى هه‌مه‌ لایه‌نیێ ل كوردستانێ ب گونجیت وهاریكاریا ماددى ب رێكا بودجا سه‌لماندى یا په‌رله‌مانى بو حزبان بهێته‌ دابینكرن.

د وارێ ئابوورى دا:

حكومه‌تا هه‌رێمێ , به‌رى روخیانا رژێما سه‌دامى ب وان شیانێن دارایى یێن كێمێن ل به‌ر ده‌ست هه‌ین , گرنگییه‌كا زور دایه‌ وارێ ئابوورى , ب جوره‌كى كو سه‌ربارى دورپێچدانا هه‌مه‌ لایه‌نه‌ كوردستانا عیراقێ ببو ناڤه‌نده‌كا گرنگا بازرگانى و ده‌رگه‌هه‌كێ پر ژ بزاڤا بازرگانى بو سه‌رانسه‌رى عیراقێ و ژێهاتنا وى كه‌رتێ ئابوورى وه‌كربو كو سه‌رمایێ خومالى ب شێوه‌كێ ئازادانه‌تر دگه‌ل سه‌رمایێ چه‌ندین وه‌لاتان پێكڤه‌ بكه‌ڤه‌نه‌ كارى, ب ڤێ چه‌ندێ ژى مفایێ سه‌رمایه‌ى ل كوردستانێ گه‌شه‌كرنه‌كا زور ب خوڤه‌ دویت, كو بێ گومان رێ خوشكه‌ر بو پێشكه‌فتنا ئابوورى دهه‌مى واره‌كیدا,. هه‌ر دڤى وارى دا ب شێوه‌كێ سه‌ره‌تاى هنده‌ك ژبنه‌مایێن ژێرخانا ئابوورى هاتنه‌ دارێشتن, هه‌روه‌سا د وارێ ده‌رێخستنا پترولێ وهنارتنا وێ بو ده‌رڤه‌  ده‌ستكه‌فته‌كێ مه‌زنێ ئابوورى یه‌ وبنه‌مایه‌كێ ب هێزه‌ ژى بو پتر سه‌ربه‌خویا سیاسه‌تا ئابوورى یا هه‌رێما كوردستانێ.

حكومه‌تا هه‌رێمێ, ل ده‌ستپێكا ده‌ست ب كاربوونا وێ ل سالا 1992 وارێ ئابوورى ژ قه‌ید وبه‌ندێن سیسته‌مێ ,, سه‌رمایه‌داریا ده‌وله‌تێ,, رزگاركریه‌ و ده‌رگه‌ه ل به‌رامبه‌ر كه‌رتێ تایبه‌ت ڤه‌كریه‌, دا رولێ خو د پێشڤه‌برن و گه‌شه‌كرنا ئابوورى دا ببینیت, كو كارتێكرنێن ڤێ سیاسه‌تێ سال بو سالێ پتر ب مفا بوون, ب جوره‌كى كو نوكه‌ ل كوردستانێ كه‌رتێ تایبه‌تێ خومالى روله‌كێ ئێكجار مه‌زن هه‌یه‌ و ل به‌رامبه‌ر وى كه‌رتێ ده‌وله‌تى یێ بچویك دبیت. هه‌ر دڤى وارى دا كه‌رتێ گه‌هاندنێ ( كومینیكێشن) ب دامه‌زراندنا موبایلا ئاسیا سێل و كوره‌ك تیلیكوم واره‌كێ دى یێ گرنگێ ئابوورى ل هه‌رێمێ هاته‌ دامه‌زراندن.

پشتى رزگاركرنا عیراقێ ژى , كاروانێ ئابوورى ب هه‌مى وارێن خوڤه‌ پێشكه‌فتنه‌كا زور ب خوڤه‌ دیتیه‌, ب تایبه‌تى كو یاسا بو وارێ وه‌به‌رهێنانێ هاتنه‌ دانان, ئه‌ڤێ ژى وه‌كر كو هه‌تا نوكه‌ (172) موله‌تێن وه‌به‌رهێنانێ ب گوژمێ (16) ملیار و (156) ملیون دولارا بكه‌ڤنه‌ كارى, بڤێ ژى تێكه‌لبون و هه‌ڤپشكى دنافبه‌را سه‌رمایێ خومالى و سه‌رمایێ بیانى چو ئاسته‌كێ به‌رچاڤـ. هه‌روه‌كى چاوا ژ ئه‌نجامێ ڤه‌ژاندنێ , ب تایبه‌ت كه‌رتێَ ئاڤه‌دانكرن وبیناسازى دا , نوكه‌ ب هزاران كارگه‌هێن بچویك ل كوردستانێ هاتینه‌ دامه‌زراندن كو زور ژ هێزا كارێ كوردستانێ بكارئێخستییه‌.

هه‌روه‌سا پشتى روخیانا رژێمێ چه‌ندین كارخانێن دى یێن بچویك ومه‌زن هاتینه‌ دروستكرن, ب ده‌هان پارزنینگه‌هێن بچویك و كارگه‌هێن كه‌رستێن ئاڤاكرنێ و ده‌رمانا و ئاڤا پاقژ هاتنه‌ ئاڤاكرن.

ده‌ستكه‌فته‌كێ دى یێ مه‌زنێ حكومه‌تا هه‌رێمێ د وارێ ئابوورى دا, مه‌سه‌لا ده‌رێخستن و هنارتنا ده‌رڤه‌ یا نه‌فتا كوردستانێ یه‌ , كو ده‌ستكه‌فته‌كێ سیاسى ــ ئابوورى یێ ئێكجار مه‌زنه‌ و شانازییه‌كا مه‌زنا ملله‌تێ مه‌یه‌.

ژ ئه‌نجامێ ته‌ناییا ئه‌منى و بنه‌جهى یا ژیانێ و گه‌شه‌كرنا ئابوورى ل كوردستانێ, ناڤه‌ندنێن ژیان و ژیارێ ل كوردستانێ ل هه‌مبه‌ر ئێككرنێ دگه‌ل پارێزگه‌هێن دى یێن عیراقێ دئاسته‌كێ بلند و جهێ شانازیێ نه‌, هه‌تا وى راده‌ى كو ئامارێن وه‌زاره‌تا پلان دانانا عیراقێ و ناڤه‌ندێن ئامارێ وپانقێن نیف ده‌وله‌تى د سه‌رژمێرێن خودا ئاماژه‌ پێ كریه‌, بو نموونه‌, د روى پیڤانا (سه‌رژمێرا) ئابوورى وكومه‌لایه‌تى خێزانا ل عیراقێ كو پانقا نیف ده‌وله‌تى كریه‌:

ـــ ئه‌و خێزانێن كو خه‌رجى یا وان یا هه‌یڤانه‌ ژ ئێك ملیون دینارا كێمتر ل پارێزگه‌هێن دى یێن عیراقێ (77,6%) هه‌ر چه‌نده‌ ل هه‌رێمێ بتنێ (33,6%) یه‌.

ـــ ئه‌و خێزانێن خه‌رجییا وان زێده‌تر ژ دوو ملیون دیناران , ل عیراقێ بتنێ (4%) یه‌ , هه‌رچه‌نده‌ ل هه‌رێمێ ژ (27%) ژ خێزانا پتر ژ دوو ملیونا خه‌رج دكه‌ن.

9ــ بودجا گشتى یا هه‌رێمێ:

بو هندێ هه‌مى وه‌لاتى ب رێكا نوێنه‌رێن خو دپه‌رله‌مانى دا, ل سه‌ر شێوازێ دارێشتنا بودجێ و چاوانیا سه‌رفكرنێ ئاگه‌هداربن:

9ــ1ــ بودجا هه‌رێمێ ب شێوه‌كێ رون (شه‌فاف) دادرێژین, كو خه‌رجكرنا داهاتان بخوڤه‌ بگریت و ل ده‌ستپێكا هه‌ر ساله‌كا دارایى پێگیر دبین ب ده‌مێ پێشكێشكرنێ بو په‌رله‌مانى, بو بریاردان وپه‌سه‌ندكرنێ.

9ــ2ــ د ئاماده‌كرنا بودجێ دا سیاسه‌ته‌كا كوردستانى د گه‌شه‌پێدانا هه‌ڤسه‌نگ دا په‌یره‌و دكه‌ین, كو دارێشتنا حه‌ز و داخوازێن ده‌ڤه‌رێن جودا جودا تێدا ره‌نگڤه‌ده‌ت.

9ــ3ــ ب رێكا لیژنێن په‌رله‌مانى چاڤدێرى و دویف چوونا بجهئینانا بودجێ دكه‌ین.

9ــ4ــ كارى دكه‌ین بو به‌رفره‌هكرنا ژێده‌رێن داهاتى  یێن هه‌رێما كوردستانێ .

10ــ كه‌رتێ پیشه‌سازى:

10ــ1ــ ناوچێن نوكه‌ یێن پیشه‌سازى پێشڤه‌دبه‌ین و ناوچێن نوى یێن پیشه‌سازى ب ژێرخانا خزمه‌تگوزارى یا پێدڤى ڤه‌ ل ده‌ڤه‌ران دادمه‌زرینین.

10ــ2ــ كارى دكه‌ین بو گه‌هاندنا كه‌هره‌بێ و دابینكرنا ووزێ, وه‌ك پێدڤى یه‌كا سه‌ره‌كى یا چالاكیێن پیشه‌سازى.

10ــ3ــ پانقا پیشه‌سازى گه‌شه‌دكه‌ین, داكو د وارێ وه‌به‌رهێنانا پیشه‌سازى دا رول هه‌بیت د دانا قه‌را دا و چالاكیێن پانقایه‌تى بو وى كه‌رتى دابین بكه‌ت.

10ــ4ــ كارى دكه‌ین بو دارێشتنا پلانا گه‌شه‌پێدانا پیشه‌سازى, ب رێكا ب كارئێخستن و پێشڤه‌برنا كارگه‌ه و كومپانیا , ڤه‌كرنا كارگه‌ه و كومپانیێن دى, ب پشت به‌ستن ب كه‌رستێ خاڤێ وه‌لاتى, ب شێوه‌كى كو زێده‌تر ده‌رفه‌تێن كارى بو لاوان په‌یداكه‌ت و رێژا بێكاریێ كێم بكه‌ت.

11ـــ كه‌رتێ چاندنێ:

چاندن, ب هه‌مى پێكهاتێن خوڤه‌ ل كوردستانێ, دشیان دایه‌ ببیته‌ ژێده‌ره‌كێ دى یێ به‌رده‌وام بو داهاتێ كوردستانێ وبنه‌مایه‌كێ دى یێ ئابوورى و ئاساییشا خوارنا كوردستانێ ژى مسوگه‌ر دكه‌ت. لیستا كوردستانى, داكو سووته‌مه‌نى و بودجا هه‌رێمێ كو ل به‌غدا دهێته‌ دابینكرن , نه‌بیته‌ ژێده‌رێ ئێكانه‌ یێ داهاتى, گرنگى دان ب وارێ چاندنێ  و پێشڤه‌برنا وى ب ئه‌رگه‌كێ گرنگ دبینیت,. چونكه‌ پێشڤه‌برنا كشتوكالى و مودێرنكرنا وى ،به‌رهه‌مێ چاندنێ زێده‌تر و جورێ وى ژى باشتر لێ دكه‌ت و داهاتێ تاك وخێزانێن كوردستانێ ژى, ب تایبه‌ت ل گوندان زورتر لێ دكه‌ت. ب ڤێ باوه‌ریێ وه‌زاره‌تا چاندن وئاڤدانێ یا حكومه‌تا هه‌رێمێ پلانه‌كا پێنچ سالى دارێشتییه‌, كو لیستا كوردستانى سه‌ربارى بجهئینانا پلانێ دخالێن داهاتى دا ژى:

11ـــ1ـــ كار دكه‌ین داكو تورێن شێوازێن جودا جودا یێن ئاڤدانێ ل كوردستانێ, وه‌كو سكر, جوك , بیرێن ئیرتیوازى ژمارا وان زورتر بیت, ب تایبه‌ت ل ده‌ڤه‌رێن ده‌شتێن به‌رفره‌هێن دێم هه‌ین و ئه‌و سكر و جوكێن نوكه‌ هه‌ین باشتر لێ بكه‌ین.

11ــ1ــ كار دكه‌ین بو باشتر ب كارئینانا ژێده‌رێن ئاڤێ یێن كوردستانێ, ژ رویبار, ئاڤا بارانا, ئاڤا ژێر ئه‌رد, ب رێكا چێكرنا سكرێن مه‌زن و بچویكێن ئاڤێ, چێكرنا تورێن ئاڤدانێ بو كشتوكالى, ب تایبه‌ت ل سه‌ر لقێن رویبارێ دیجله‌ ئه‌وێن ب كوردستانێ دا دبورن.

11ــ3ــ وه‌به‌رهێنانێ د وارێ چاندنێ  دا هان دده‌ین و ب رێكا چالاكیێن پانقا چاندنێ قه‌رێن بچویك وناوه‌ندى ومه‌زن دده‌ین بو وه‌به‌رهێنانا ڤى وارى, بیێ قازانج و بو ده‌مێن دوم درێژ.

11ـــ4ـــ ئاسانكارییا دكه‌ین بو دابینكرنا كه‌رستێن زێده‌كرنا به‌رهه‌مى ژ ئامیرێن چاندنێ وتووڤێ باوه‌ر پێكرى و خانیێن پلاستیكى و سیسته‌مێ ئاڤدانا ده‌ستكرد.

11ـــ5ـــ هاندانا به‌رفره‌هكرنا یه‌كێن به‌رهه‌م ئینانێ و ده‌ربازبوون ژ رویبه‌رێَن بچویك و دامه‌زراندنا كومپانیێن تایبه‌تێن چاندنێ و كومه‌لێن هاریكاریێ.

11ــ6ــ كار دكه‌ین بو ب ساناهى ئێخستنا ڤه‌گوهاستنا به‌رهه‌مێن چاندنێ و دویتنا  بازارى و پاراستنا به‌رهه‌مێن خومالى.

11ــ7ــ یاسا ته‌ملییككرنا زه‌ڤیێن كشتوكالى بجه دئینین.

11ــ8ــ كار دكه‌ین بو ئاڤاكرنا پیشه‌سازییه‌كا چاندنێ یا وه‌سا كو به‌رهه‌مێن چاندنێ كوردستانێ یێ پاراستى بیت و جوتیار مفای ژ به‌رهه‌مێن خو ببینن.

11ــ9ــ پشتگریێ دكه‌ین ل ڤه‌كرنا ناڤه‌ندێن ب خودانكرنا ته‌یر و ته‌والا , چێلا , مێشێن هنگڤینێ, ماسى و جورێن دى یێن ئاژه‌لى. وه‌به‌رهێنانا پروژێن ئاژه‌لى هان دده‌ین بو به‌رهه‌م ئینانا گوشت و شیر و به‌رهه‌مێن ئاژه‌لى.

11ــ10ــ  گرنگییه‌كا زێده‌تر دده‌ینه‌ وارێ به‌یته‌رێ .

11ــ11ــ دارستانێن خورست گه‌شه‌دكه‌ین, ب پاراستن وگه‌شه‌پێدان و ئه‌نجامدانا هه‌وێن شتل چاندنێ بو زێده‌كرنا رویبه‌رێ كه‌سكاتیێ بو جوانتركرنا وه‌لاتى و پاراستنا ژینگه‌ها هه‌رێمێ و رێگرتن ل بیابان بوونێ.

11ــ12ــ به‌رنامێ ئاڤه‌دانكرنا گوندان پێشڤه‌دبه‌ین, ب دابینكرنا ئه‌و خزمه‌تكاریێن مایى ( ئاڤ , خواندن, ساخله‌مى وبه‌یته‌ره‌, رێك وبان و وه‌رزش).

12ـــ كه‌رتێ بازرگانى:

12ــ1ــ ده‌ڤه‌رێن ئازادێن بازرگانیێ ل باشماخ و سلێمانیێ و زاخو وده‌ڤه‌رێن دى كو پێدڤى بیت دادمه‌زرینین.

12ــ2ــ سیسته‌مێ پانقى د وارێن بزاڤێن بازرگانیا نافخو و ده‌رڤه‌ خورت دكه‌ین.

12ــ3ــ كارى دكه‌ین بو پتر چالاككرنا كارێ بازرگانى, پتر پویته‌دان ب كونترولكرنا جورى بو رێگرتنێ ل ئینانا خوارن و ده‌رمانێن ده‌م ب سه‌رڤه‌چوى و هاندانا به‌رهه‌مێ خومالى.

13ــ د وارێ گه‌شت و گوزارێ دا:

وارێ گه‌شت و گوزارێ , ئێكه‌ ژ وارێن ئابوورى یێن كو نوكه‌ وه‌ك كه‌رته‌كێ ئابوورى یێ خودان پاشه‌روژ چالاكیێن به‌رچاڤتر هه‌ین وسه‌رمایه‌كێ زێده‌تر تێدا هاتیه‌ وه‌به‌رهێنان, له‌وما پێشڤه‌برن و گه‌شه‌پێدانا وى ئه‌ركه‌كێ دى یێ گرنگه‌, له‌وما لیستا كوردستانى كار دكه‌ت بو:

13ــ1ــ هاندانا زێده‌تر وه‌به‌رهێنانا نافخو و ده‌رڤه‌ دڤى وارى دا.

13ــ2ــ ڤه‌كرنا كولیژ وپه‌یمانگه‌ه و ئاماده‌یێن تایبه‌ت و بسپور بو دابینكرنا هێزا بسپورا كارى دڤى بیاڤى دا.

13ــ3ــ دارێشتنا پلانه‌كا هه‌مه‌ لایه‌ن و رووى پیڤانا كوردستانێ د وارێ گه‌شت و گوزارێ دا, ب گه‌شت و گوزار و شینوار  و ئایین ژى ڤه‌.

13ــ4ــ هاندانا كه‌رتێ تایبه‌ت بو راكێشانا گه‌شتییارێن نافخو یێن عیراقێ و وه‌لاتێن ده‌وروبه‌ر و جیهانێ.

13ــ5ــ هاندانا ئه‌نجامدانا ڤیسته‌ڤال  و كونسێرت و هه‌لكه‌فتێن جودا جودا ل ده‌ڤه‌رێن گه‌شتییارى دا ب هه‌ڤكارى دنافبه‌را وه‌زاره‌تێن گه‌شت و گوزار و ره‌شه‌نبیرى و لاوان و كه‌رتێ تایبه‌ت دا.

13ــ6ــ پێشڤه‌برنا كه‌لتوورێ گه‌شت و گوزارى ب تایبه‌ت ل ناف خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێن گه‌شت وگوزارى دا.

14ـــ ژێرخانا ئابوورى :

14ــ1ــ كارى دكه‌ین بو ئه‌نجامدانا پروژێن تورێن هێلێن شه‌مه‌نده‌فرا, بو پێكڤه‌گرێدانا پارێزگه‌هێن به‌غدا, كه‌ركوك, هه‌ڤلێر, سلێمانى, دهوك و گرێدانێ ب تورا توركیاڤه‌ ب رێكا هێلا شه‌مه‌نده‌فرا.

14ــ2ــ تورێن رێك وبانا به‌رفره‌ه دكه‌ین و ب تایبه‌ت كارى دكه‌ین بو بجهئینانا پروژێن ستراتیجى (هاى وێى) ( رێكێن بله‌ز) بو گرێدانا زاخو , دهوك, هه‌ڤلیر سلێمانى ب خالێن سنورى ڤه‌.

14ــ3ــ گرنگیێ دده‌ینه‌ وارێ سامانێن سروشتى وپارزنینگه‌ها دابین دكه‌ین و شه‌فافانه‌ چالاكیێن وارێ سامانێن سروشتى پێشڤه‌دبه‌ین.

14ــ4ــ كه‌رتێ پانقى و خزمه‌تكاریێن وى: ب رێكا چاكسازییا دوارێ پانقى دا گه‌شه‌دكه‌ین و خورتر لێ دكه‌ین و پانقێن هه‌رێمێ ژى ب پانقێن نافخو و ده‌رڤه‌ گرێ دده‌ین

15ــ كومپانیێن كه‌رتێ تایبه‌ت ب بزاڤـ دئێخین.

16ــ پلان و به‌رنامێن بنه‌جه دادرێژین بو بجهئینانا پروژێن گرنگ و پێدڤى ل سه‌ر بوودجا وه‌به‌رهێنانێ, ب شێوه‌كێ كو خزمه‌تا هه‌مى ده‌ڤه‌رێن هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ت.

17ــ وه‌به‌رهێنانا كه‌رتێ تایبه‌ت هان دده‌ین و پشته‌ڤانیێ لێ دكه‌ین و دپارێزین.

18ــ كار دكه‌ین بو پاراستنا به‌رخورى (مستهلك) ورێكێ ل ئیحتیكارێ دگرین.

19ــ كار دكه‌ین بو رێكخستنا بازارێ كوردستانێ ب جوره‌كى كو دویربیت ژ كونترولكرنا ئێك لایانانه‌ و ده‌ستێوه‌ردانا حزبى و ب كارئینانا نفوزا سیاسى بو وه‌رگرتنا ته‌نده‌را و ئیحتیكاركرنا بازارى, ئه‌ڤه‌ ژى ب رێكا ده‌رێخستنا یاسا و نه‌هێلانا ئیحتیكارێ ویاسا هه‌ڤركیێ و كریارێن یاسایى و بازرگانى یێن پێدڤى.

20ــ وه‌به‌رهینانا تایبه‌ت:

وه‌به‌رهینانا كه‌رتێ تایبه‌ت, كو روله‌كێ مه‌زنێ هه‌ى بو ب هێزكرنا ژێرخانا ئابوورى وباشتركرنا وارێن جودا جودا یێن كومه‌لگه‌هى, هان دده‌ین و دپارێزین.

21ــ وارێ په‌روه‌رده‌ و خواندنا بلند:

وارێ په‌روه‌رده‌ و خواندنێ ئێك بویه‌ ژوان وارێن گرنگییه‌كا زور پێ هاتیه‌ دان, ب تایبه‌ت پشتى دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ ل سالا 1992 كار بو هندێ هاته‌ كرن كو ئه‌ف واره‌ ژكار نه‌كه‌ڤیت و نه‌راوه‌ستیت, هه‌ر چه‌نده‌ ل وى سه‌رده‌مى ژمارا قوتابخانه‌ و خواندنگه‌ه وپه‌یمانگه‌ه و كولیژ و زانكویا ل هه‌مبه‌رى پێدڤى و گرنگییا ڤى وارى زور یا كێم بوو وئاستێ زانستى و سیسته‌مێ په‌روه‌رده‌یى و زانكویى زور یێ پاشكه‌فتى بوو, به‌لێ د سه‌رده‌مێ دنافبه‌را سالێن 1992 ــ 2009 دا وارێ خواندن و فێركرنێ ژ باخچێن ساڤا هه‌تا په‌یمانگه‌هان بڤى شێوه‌ى گه‌شه‌كریه‌:

گه‌شه‌كرنا وارێ په‌روه‌ردێ ل ژمارا قوتابخانا وخواندنگه‌ها

                         ل هه‌رێما كوردستانێ ل سالا 1992 و 2009

                                     ژمارا قوتابخانا و خواندنگه‌هان

گه‌شه‌كرنا ژمارا خویندكار و قوتابییان ل دویف قوناغێن خواندنێ

ل هه‌رێما كوردستانێ ل سالا 1991و 2009

ژمارا خویندار و قوتابییان

جیاوازیا دنافبه‌را ژمارا ماموستاییان ل دویف قوناغێن خواندنێ ل هه‌رێما كوردستانێ

ل سالا 1991 و 2009

ژمارا ماموستایان

جیاوازیا دناڤبه‌را ژمارا خویندكار و قوتابییان وماموستایان ل دویف قوناغێن خواندنێ     و ره‌گه‌زى ل هه‌رێما كوردستانێ ل سالێن خواندنێ 1990 ــ1991و2008ــ 2009

خواندنا بلند ژى دسالێن بورى دا وهه‌تا نوكه‌ گه‌شه‌كرن و پێشكه‌فتنه‌كا زور ب خوڤه‌ دیتیه‌ , ب جوره‌كى كو هه‌تا نوكه‌ سه‌دان خویندكاران پلا ماجستێر و دكتورایێ وه‌رگرتییه‌ یان یێ دقوناغا تمامكرنێ دا . هه‌روه‌سا زور ئاسانكارى ژى هاتینه‌ كرن دا خویندكار بچنه‌ ده‌رڤه‌ى وه‌لاتى بو وه‌رگرتنا باوه‌رنامێن بلند د وارێن جودا جودا دا.

سه‌ربارى وێ چه‌ندێ كو دچه‌ند سالێن بورى دا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ د وارێ په‌روه‌رده‌ و فێركرنێ وخواندنا بلند دا ئه‌ف هه‌مى پێنگاڤه‌ هاڤێتینه‌ و ب رێژه‌كا زور پێدڤیێن مروڤایه‌تى وماددى بو دابینكرینه‌ و ب رێكا په‌یره‌وكرنا سیسته‌مه‌كێ نوى و هه‌ڤچه‌رخێ خویندنێ ژى ده‌رفه‌تێ گه‌شه‌كرن  وپێشكه‌فتنا وێ به‌رفره‌هكریه‌. چونكه‌  پێشكه‌فتنا سه‌رجه‌م وارێن دى یا گرێداى پێشكه‌فتنا به‌رده‌واما ڤى وارى یه‌. له‌وما لیستا كوردستانى به‌رنامه‌كێ تێر وته‌سه‌ل دارێشتى یه‌ و بڤى جورى:

21ــ1ــ هه‌وه‌كا نیشتیمانى دێ ده‌ستپێكه‌ین بو دروستكرنا قوتابخانه‌ و خواندنگه‌هێن نوى و نویژه‌نكرنا ئه‌وێن هه‌ى.

21ــ2ــ پێدڤیێن ماددى و مه‌عنه‌وى بو ماموستا و قوتابى وخویندكاران دابین دكه‌ین.

21ــ3ــ كار دكه‌ین بو ب كارئینانا تێكنولوجیا زانیاریا د وارێن په‌روه‌ردا و خواندنا بلند دا.

21ــ4ــ كار دكه‌ین بو سه‌ربه‌خویا زانكویا ژلایێ ئه‌كادیمى, دارایى و كارگێریێ ڤه‌.

21ــ5ــ كار دكه‌ین بو رێزگرتنێ ل حه‌ره‌ما زانكویا ونه‌ ده‌ست تێوه‌ردان دكاروبارێن وێ دا.

21ــ6ــ پویته‌كێ زێده‌تر دده‌ینه‌ ڤه‌كولین و دیراسه‌تێن زانستى و بودجا تایبه‌تا سالانه‌ بو ته‌رخان دكه‌ین.

21ــ7ــ پێداچوونێ دكه‌ین ب سیسته‌مێ قه‌بویلكرنا مه‌ركه‌زى ڤه‌, ب جوره‌كى كو دگه‌ل حه‌ز و شیانێن خویندكاران وپێدڤیێن پێشڤه‌برنێ ب گونجیت.

21ــ8ــ خویندكاران هان دده‌ین بو فێربونا زمانێن دیتر, ب تایبه‌ت زمانێن عه‌ره‌بى وئنگلیزى.

21ــ9ــ پشته‌ڤانین بو سیسته‌مێ گوهرینا خویندكاران دنافبه‌را زانكویێن كوردستانێ وزانكویێن جیهانێ دا.

21ــ10ــ ئه‌كادیمیێن كوردستانێ ل ده‌رڤه‌ هان دده‌ین بو ڤه‌گه‌ریانێ و پێدڤیێن وان دابین دكه‌ین.

21ــ11ــ بو چوار سالێن داهاتى, سالانه‌ دێ سه‌د ملیون دولاران ژ بودجا هه‌رێمێ ته‌رخانكه‌ین بو زه‌ماله‌تێن خواندنێ و هه‌لبژارتنا خویندكاران ژى ل دویف پیڤه‌رێن زانستى بیت.

21ــ12ــ هاریكاریا ده‌زگه‌هێن تایبه‌ت ب خواندنا بلندڤه‌ دكه‌ین و رێ وشێوازێن هاندانا زانكویێن تایبه‌ت ب كار دئینین.

21ــ13ــ ب شێوازێ نوكه‌ یێ بلندكرنا پلا زانستى ل زانكوییان دچینه‌ خوار ب جوره‌كى كو دگه‌ل پیڤه‌رێن زانكویێن جیهانێ دا ب كێربهێـت.

21ــ14ــ كار دكه‌ین بو ڤه‌كرنا زانكویێن گه‌رمییان و سوران.

22ــ  وارێ خزمه‌تكاریێن گشتى:

وارێن خزمه‌تكاریێن گشتى, چونكه‌ په‌یوه‌ندییه‌كا راسته‌وخو دگه‌ل ژیانا هه‌مى وه‌لاتییان هه‌یه‌, ب تایبه‌ت وارێ كه‌هره‌بێ, ئاڤێ, سووته‌مه‌نیێ, پاقژ راگرتنا باژێر وباژێركا, له‌وما حكومه‌تا هه‌رێمێ د ده‌مێ بوریدا بو هه‌ر ئێك ژڤان كه‌رتێن ل سه‌رى بودجێن زور ته‌رخانكرینه‌, هه‌ر ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ هه‌مى ب هه‌ڤبه‌ركرن دگه‌ل ده‌ستپێكا دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ گوهرینێن مه‌زن بخوڤه‌ دیتینه‌.

22ـ1ـ ره‌وشا ئاڤا هه‌ر سێ باژێرێن مه‌زنێن كوردستانێ و پتریا باژێر و باژێركا هه‌تا راده‌كێ زور باش بویه‌.

22ـ2ـ وارێ كه‌هره‌بێ ب ڤه‌كرنا ( وێستگه‌هێن به‌رهه‌م ئینانا كه‌هره‌بێ) گه‌شه‌كرن و باشبونه‌كا به‌رچاڤ ب خوڤه‌ دیتیه‌ و به‌رده‌وامبون ژى ل سه‌ر دانانا وێستگه‌هێن زورتر, كو ل داهاته‌كێ نێزیكدا ئه‌ف كێشه‌یه‌ ب ئێكجارى چاره‌سه‌ربكه‌ت.

22ـ3ـ د وارێ سوته‌مه‌نیێ دا ژى حكومه‌تا هه‌رێمێ ب ڤه‌كرنا پارزنینگه‌هێن نوى و ئاسانكاریا بو ڤه‌كرنا پارزنینگه‌هێن بچویكێن كه‌رتێ تایبه‌ت  و دروستكرنا عمبارێن مه‌زن بو دابینكرنا سوته‌مه‌نێى و خورتكرنا بازرگانیا ئینانا به‌رهه‌مێن نه‌فتێ , كێشا سوته‌مه‌نیێ هه‌تا راده‌كێ زور چاره‌سه‌ركریه‌.

22ـ4ـ د وارێ سولینا دا و دروستكرن و ڤه‌كرنا جادێن نوى و باشكرنا جادێن دى و دوو سایدكرنا پشكه‌كا وان و قێركرنا كولانێن باژێر و باژێركا و وارێ پاقژ راگرتنا كوردستانێ و ژینگه‌ها باژێران پێشكه‌فتن و گه‌شه‌كرنه‌كا به‌رچاڤ ب خوڤه‌ دیتیه‌.

دوارێ پروژێن رێك وبان و چێكرنا پرا دا كوردستان بویه‌ كاروانه‌كێ چالاكێ كاركرنێ بوئاڤه‌دانكرنێ, ب تایبه‌ت ژ سالا 2003 هه‌تا 2008 ل دویف پارێزگه‌هێن هه‌رێمێ بڤى شێوێ خوارێ نه‌:

پروژێن دروستكرنا پرا ل سالا 2003 هه‌تا 2008 ل دویف پارێزگه‌هێن هه‌رێمێ

پروژێن ئه‌نجامداى یێن وه‌زاره‌تا ئاڤه‌دانكرن و ئاكنجى كرنێ بو سالا 2006 / 2008

•        تێبینى: ـ ل سالا 2009 (235) پروژه‌ دقوناغا بجه ئینانێ دانه‌ ب گوژمێ (279,868,000,000) دینار.

22ـ5ـ وارێ ساخله‌میێ

د وارێ ساخله‌میێ دا ژى خزمه‌تكاریێن بو وه‌لاتیێن كوردستانێ دهێنه‌ پێشكێشكرن گه‌شه‌كرنه‌كا به‌رفره‌ه ب خوڤه‌ دیتیه‌ دنافبه‌را سالێن 1991 و 2008 دا بڤێ شێوێ ل خوارێ یه‌:

به‌لێ چونكه‌ ملله‌تێ مه‌ و وه‌لاتى ژ هه‌ژى هندێ نه‌ كو ژیانه‌كا خوشتر و ساخله‌میا باشتر و ژینگه‌هه‌كا پاقژتر هه‌بیت, له‌وما لیستا كوردستانى بو چوار سالێن داهاتى به‌رنامه‌كێ به‌رفره‌ه كریه‌ ئه‌ركێ خو دڤى وارى دا:

22ـ5ـ ئه‌لیف ـ چاڤ خشاندنێ ب سیسته‌مێ ساخله‌میێ دا كه‌ت.

22ـ5ـ بێ ـ تێكنولوجیا نوى بو تاقیگه‌ه و ژورێن نشته‌گه‌ریا ب راده‌كێ زورتر دابین كه‌ین.

22ـ5ـ پێ ـ ل كولیژێن نوژدارى دێ پویته‌ى ده‌ینه‌ بسپوریا به‌رفره‌هتر و هویرتر.

22ـ5ـ جیم ـ ژمارا نه‌خوشخانه‌ وبنگه‌هێن ساخله‌میێ ل دویف پلانه‌كا زانستى دێ زورتر لێ كه‌ین.

22ـ5ـ هێ ـ ده‌رفه‌ته‌كا زێده‌تر دێ په‌یداكه‌ین بو ڤه‌كرنا نه‌خوشخانێن ئه‌هلى (خومالى وبیانى).

23ـ وارێ چاڤدێریا كومه‌لایه‌تى:

نوكه‌ ل كوردستانێ ژماره‌كا جهێن حه‌واندنا ناف سالڤه‌چویێن بێ خودان و زاروكێن بێ خودان یێن هه‌ین, هه‌روه‌سا تورێن چاڤدێریا كومه‌لایه‌تى هه‌یڤانه‌كا دیاركرى دده‌ته‌ (123,694) وه‌لاتییان.

هه‌روه‌سا كه‌س وكارێن شه‌هید وئه‌نفالكرییان وه‌زاره‌ته‌كا تایبه‌ت گرنگیێ دده‌ته‌ ژیان و ژیارا و پێدڤیێن ئاكنجى بوونا وان, به‌لێ لیستا كوردستانى د به‌رنامێ خودا ژیان وژیارا ڤێ ته‌خا قوربانیده‌ر ل به‌رچاڤ گرتییه‌ , هه‌روه‌سا وارێ چاڤدێریا كومه‌لایه‌تى ب گشتى پێدڤییا ب پێداچوونێ هه‌ى , له‌وما د دبه‌رنامێ لیستا كوردستانى دایه‌ كاربكه‌ت بو :

23ـ1ـ به‌رزكرنا ژیانا كه‌س وكارێن شه‌هیدان, ئه‌نفالكرییان و قوربانیێن رژێما به‌رێ , زیندانیێن سیاسى.

23ـ2ـ باشتركرنا ژیارا ته‌خێن كێم داهاتى.

23ـ3ـ تورێن هاریكاریا كومه‌لایه‌تى یا تایبه‌ت بو ( نه‌بینا , په‌ككه‌فتییان , كێم ئه‌ندامان, ب ناف سالڤه‌چوویان , و بێ ده‌رامه‌تان) دێ خورتكه‌ین وجه و رێكێن تایبه‌ت بو پیرا و زاروكێن لاواز ڤه‌كه‌ین

23ـ4ـ ب رێكا پێداچوونێ ب یاسا سزا و ب كارئینانا  رێك و شێوازێن (خوپاراستن و چاره‌سه‌ركرنێ) رێگرتنێ ل به‌لاڤه‌بوونا مادێن هشبه‌ر دكه‌ین.

24ـ وارێ ئاكنجى بوونێ:

ژ ئه‌نجامێ وێ گه‌شه‌كرنا وارێن ژیانا خێزانێن كوردستانێ ب خوڤه‌ دیتى , هه‌روه‌سا ژ ئه‌گه‌رێ زوربوونا ژمارا خه‌لكى و بلندبوونا ئاستێ ژیان و ژیارێ هه‌روه‌سا ژبه‌ر وێ سیاسه‌تا فاشستییانه‌ یا رژێما به‌رێ یا عیراقێ ئه‌وا هه‌مى گوندێن كوردستانێ وێرانكرین, ل باژێر و باژێركێن كوردستانێ ته‌رحیلكرنا ب زورى و دراندانه‌ و كوچكرن بو ناف دلێ باژێرێن كوردستانێ هاته‌ ئه‌نجامدان , كو ئێك ژ ئاسه‌وارێن خرابێن وێ سیاسه‌تێ, به‌رفره‌هبوونا باژێران و زوربوونا ژمارا ئاكنجیێن وانه‌, د ئه‌نجام دا ئاكنجى بوون بویه‌ ئێك ژ كێشێن سه‌ره‌كى یێن باژێران , ب تایبه‌ت بو خێزانێن زور ئه‌ندام و كێم ده‌رامه‌ت و بو لاوێن كور و كچ كو مه‌به‌ستا وان پێك ئینانا خێزانایه‌ یان خێزان پێك ئیناینه‌.

هه‌رچه‌نده‌ به‌رى رزگاریا عیراقێ شیانێن حكومه‌تا هه‌رێمێ د وى ئاستى دا نه‌بوون , به‌لێ ب هاریكاریا رێكخراوێن خێرخواز ل پتریا باژێر وباژێركا و ل هنده‌ك گوندێن كوردستانێ ژى ئاڤاهى و خانیێن ئاكنجى بوونێ بو پشكه‌كا كارمه‌ندا و كه‌س و كارێن شه‌هیدان و ئاواره‌ و كه‌س و كارێن ئه‌نفالكریا هاتنه‌ دروستكرن. هه‌روه‌سا بو چاره‌سه‌ركرنا ڤێ كێشێ هه‌ر ژ سالا 1993 ل پتریا باژێر و باژێركا ئه‌ردێ ئاكنجى بوونێ ب سه‌ر كه‌رتێن جودا جودا یێن كومه‌لگه‌هى دا هاتینه‌ دابه‌شكرن. پشتى رزگاریا عیراقێ ژى , حكومه‌تا هه‌رێمێ ب به‌رنامه‌كێ موكمتر ئه‌ردێ ئاكنجى بوونێ ژى ل سه‌ر وه‌لاتییان دابه‌شكریه‌ هه‌روه‌سا قه‌رێن خانووبه‌ران ژى داینێ, هه‌روه‌سا د دانا هنده‌ك كه‌رستێن ئاڤاكرنێ دا ئاسانكارى كرینه‌, ب تایبه‌ت چیمه‌نتو ب بهایه‌كێ داشكاندى دابه‌شكریه‌, ژلایه‌كێ دیڤه‌ ژى , ژ ئه‌نجامێ كاودانێ سیاسى و ئێمناهیێ یێ گونجاى, كه‌رتێ تایبه‌تێ خومالى و سه‌رمایێ وه‌به‌رهێنێ بیانى هاته‌ هاندان و پشته‌ڤانى بو هاته‌ كرن داكو دوارێ ئاكنجى بوونێ دا سه‌رمایێ خو بكاربینن, كو هه‌ر نوكه‌ ل پتریا باژێر و باژێركێن كوردستانێ ب هزاران شوقه‌ وئاڤاهى و خانى هاتینه‌ دروستكرن یان د قوناغا دروستكرنێ دانه‌, ب تایبه‌ت كو پشكه‌كا وان پروژان د تایبه‌تن ب وه‌لاتیێن كێم ده‌رامه‌ت ڤه‌ و حكومه‌ت ژى پشكه‌كا تێچوى وان خانى و شوقا بو كێم ده‌رامه‌تا دروستكرینه‌ یا دێ دروستكه‌ت و ب ستویێ خوڤه‌ گرتییه‌.

ژ ئه‌نجامێ ڤان هه‌مى ئاسانكاریێن جودا جودا, ب ئاسانكاریێن گه‌هاندنا خزمه‌تكارى ژى ڤه‌ كو ژلایێ حكومه‌تا هه‌رێمێ بو كه‌رتێ ئاكنجى بوونێ هاتینه‌ دابینكرن, باژێرێن مه‌زنێن كوردستانێ و گشت باژێر و باژێركا و كومه‌لگه‌ها گه‌شه‌كرنه‌كا به‌رفره‌ها زور ب خوڤه‌ دیتیه‌, ب جوره‌كى كو نوكه‌ ل هه‌مى باژێر و باژێركێن كوردستانێ ب ده‌هان تاخێن به‌رفره‌هێن نوى هاتینه‌ دروستكرن, ب ده‌هان هزار خانى و شوقه‌ وئاڤاهى یێن ئاكنجى بوونێ هاتینه‌ دروستكرن و ب ده‌هان هزارا ژى یێ د قوناغا دروستكرنێ دا. دڤى وارى دا وه‌زاره‌تا ئه‌شغال و ئاڤه‌دانكرنێ هه‌تا نوكه‌ (11716) خانى و شوقه‌ دروستكرینه‌ یان دقوناغا بجه ئینانێ دانه‌. هه‌روه‌سا هه‌تا نوكه‌ سولفا عه‌قارى قه‌رێ سندوقا ئاكنجى بوونێ بو (43173) وه‌لاتییان هاتیه‌ دان. به‌لێ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ هێشتا كێمیا خانیا و كێشا ئاكنجى بوونێ وه‌ك دیارده‌ك ب تایبه‌ت بو وه‌لاتیێن كێم ده‌رامه‌ت ولاوان , یا به‌رده‌وامه‌ و لیستا كوردستانى دا ب بایه‌خدانه‌كا زورڤه‌ به‌رێ خو دده‌ته‌ ڤێ كێشێ و ده‌رهاڤێژێن خرابێن وێ د وارێ كومه‌لایه‌تى دا و به‌رده‌وامبوون ل سه‌ر چاره‌سه‌ركرنا وێ ئارمانجه‌كا گرنگا به‌رنامێ وێ یه‌ بو چوار سالێن داهاتى.

له‌وما لیستا كوردستانى دبه‌رنامێ خودا بو چاره‌سه‌ركرنا كێشێن ڤى وارى و دابینكرنا یه‌كێن ئاكنجى بوونێ بو وه‌لاتییان , ب تایبه‌ت وه‌لاتیێن كێم ده‌رامه‌ت و كچ و كوران پێداچوونێ بكه‌ت ب قه‌رێن خانییا و سندوقا ئاكنجى بوونێ وهاندانا وه‌به‌رهێنانێ د وارێ پروژێن ئاكنجى بوونێ و چێكرنا شوقه‌ و خانیێن ئاكنجى بوونێ بو وه‌لاتییان و خێزانێن باژێر و گوندان ب شێوه‌كى كو كێشا ئاكنجى بوونێ هه‌تا ئاسته‌كێ ئێكجار زور كێم بكه‌ت.

25ـ د وارێ دادوه‌رى وسه‌روه‌ریا یاسایێ دا:

ل سالێن بورى , وارێ یاسایێ و دام و ده‌زگه‌هكرنا ده‌سته‌لاتا قه‌زائى ل كوردستانێ, پێنگاڤ بو هاتینه‌ هاڤێتن, د خولا داهاتى یا په‌رله‌مانى دا ژى ب شێوه‌كێ جونایه‌تى دێ دڤى وارى دا به‌رده‌وامبین بو سه‌روه‌ركرنا هه‌مى یاسایێ و دویرئێخستنا وێ ژ هه‌ر جور ده‌ستێوه‌ردانه‌كێ ئه‌ڤه‌ ژى ب :

25ـ1ـ ده‌ستپێكێن ژێك جوداكرنا ده‌سته‌لاتێن یاسا دانان و بجه ئینان و دادوه‌ریێ دێ چه‌سپینین . دهه‌مان ده‌م دا ژى دێ په‌یوه‌ندیێ دنافبه‌را وان دا ب هێز ئێخین.

25ـ2ـ كاردكه‌ین بو هندێ په‌رله‌مان و حكومه‌ت هاریكارێن پێداچوونه‌كا سه‌رانسه‌رى یا یاسایا بن, ب جوره‌كێ كو دگه‌ل ده‌ستورێ هه‌رێمێ ب گونجیت.

25ـ3ـ سه‌ربه‌خویا دادوه‌ریێ و سه‌روه‌ریا یاسایێ دێ چه‌سپینین و دێ روى ب روى هه‌مى دیاردێن نه‌عه‌داله‌ت ویاسا شكاندنێ بین.

25ـ4ـ په‌یمانگه‌ها دادوه‌ریێ دێ ئێخینه‌ كارى و دادوه‌رێن داخوازكاریا گشتى یێن پێدڤى بو ده‌ڤه‌رێن جودا جودا یێن هه‌رێمێ دێ دابین كه‌ین.

25ـ5ـ ئاڤاهیێ دادیێ ب شێوه‌كێ هه‌ڤچه‌رخ دێ ئاڤاكه‌ین بو وان ده‌ڤه‌رێن هه‌تا نوكه‌ بو نه‌هاتینه‌ ئاڤاكرن.

25ـ6ـ كار و باده‌كێن دادگه‌هان و توماركرنا خانووبه‌را دێ كومپیوته‌ر كه‌ین, بو مه‌به‌ستا ئاسانكرنا كاروبارێن وه‌لاتییان دڤى وارى دا.

25ـ7ـ پویته‌ى دێ ده‌ینه‌ بنگه‌هێن چاكسازیێ , زیندانییان و به‌رهه‌فكرنا وان بو دووباره‌ تێكه‌لبوونا وان دناف كومه‌لگه‌هى دا.

26ـ د وارێ ئاساییشێ دا:

باشیا وارێ ئاساییشا نیشتیمانى وپاراستنا سه‌رومالێ وه‌لاتییان و روى ب رویبوونا مه‌ترسیێن تیرورێ ل كوردستانێ و هاریكاریا وه‌لاتیێن دگه‌ل دام و ده‌زگه‌هێن بسپورێن وارێ ئاساییش و پولیسان , جهێ رێزگرتنێ یه‌, د ده‌مه‌كیدا كو د (6) سالێن بورى دا عیراق توشى پێله‌كا ب ترسا تیرورێ دبو, ده‌زگه‌هێن ئاساییشێ , ب خوینا خو و ب پشته‌ڤانیا كومه‌لێن خه‌لكى هه‌رێما كوردستانێ ژ تیرورێ پاراست. ڤى وارى ته‌نایى و ئاساییشا نه‌ بتنێ بو سه‌رومالێ وه‌لاتییان دابینكریه‌, به‌لكو كه‌ش و هه‌وایه‌كێ وه‌سا ژى ل كوردستانێ په‌یداكریه‌ كو بویه‌ ئه‌گه‌رێ پێشكه‌فتنا ئابوورى و بازرگانى و وه‌به‌رهێنانا نافخو وده‌رڤه‌, له‌وما لیستا كوردستانى ب ئه‌ركێ خو دزانیت ڤى كاودانێ ئه‌منى یێ بنه‌جه ب پارێزیت و موكمتر بكه‌ت, هه‌روه‌سا دڤى كاروانى دا موكمكرن و خورتر كرنا پاراستنا مافێ مروڤى ژى ب ئه‌ركه‌كێ دى یێ خو دزانیت. له‌وما كاردكه‌ین بو :

26ـ1ـ ئێكگرتنا وه‌زاره‌ت و دامه‌زراندنیێن په‌یوه‌ندیدارب وارێ ئاساییش و پێشمه‌رگاتیێ .

26ـ2ـ ئێكگرتنا پێشمه‌رگێ كوردستانێ و دانانا وى ب هێزا پاراستنا هه‌رێمێ و كومكرنا وان ل ژێر كه‌پرا ده‌سته‌لاتێن یاسامه‌ندێن حكومه‌تا هه‌رێمێ و داكوكى كرن ل مافێن ده‌ستورى یێن هێزا پێشمه‌رگه‌ى, وه‌ك پشكه‌كا رێكخستییا به‌رگریا عیراقێ.

26ـ3ـ روى ب رویبونا پێشلكاریێن مافێ مروڤى و پێگریكرن ب رێكه‌فتنێن نیف ده‌وله‌تى د ئه‌نجامدانا كاروبارێن ڤه‌كولین و دادگه‌هكرن وزیندانكرنێ دا.

27ـ د وارێ ره‌وشه‌نبیرى دا:

حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ, هه‌ر ژ سالا 1992 ى وه‌ره‌ ل سه‌ر ئاستێ، وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیرى و دام و ده‌زگه‌هێن ره‌وشه‌نبیرى یێن سه‌ر ب حكومه‌تێ ول سه‌ر ئاستێ رێكخراو و ناڤه‌ندێن ره‌وشه‌نبرى یێن نه‌حكومى و كه‌رتێ تایبه‌ت دا ژى , گرنگییه‌كا زور دایه‌ ڤى وارى كو سالانه‌ ب ده‌هان ڤیستڤال, سمینار, پێشانگه‌ه و دیدارێن وارێن ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و رووناكبیرى ل ناف وه‌لاتى و ل ده‌رڤه‌ دهێنه‌ ئه‌نجامدان. ل كوردستانێ سالانه‌ سه‌دان وهه‌تا هزاران كتێب د وارێن جودا جودا دهێنه‌ چاپكرن و چه‌ندین پێشانگه‌هێن كتێبا ل باژێرێن كوردستانێ دهێنه‌ ڤه‌كرن. نوكه‌ ل كوردستانێ ب ده‌هان چاپخانێن پێشكه‌فتى یێن كه‌رتێ حكومه‌تێ و كه‌رتێ تایبه‌ت خزمه‌تا ڤى وارى دكه‌ن. ب ده‌هان دزگه‌هێن ره‌وشه‌نبیرى یێن سه‌ربه‌خو بودجا هاریكاریێ به‌رده‌وام ژ حكومه‌تێ وه‌ردگرن, ژوان ژى ده‌زگه‌هێن ئاراس و سه‌رده‌م و ده‌هان ده‌زگه‌ه و ناڤه‌ندێن دى. ب ده‌هان كومپانیێن تایبه‌ت ب وارێ به‌رهه‌م ئینانا سینه‌مایى و ستران وكلیپ و دیزاین ل كوردستانێ كاردكه‌ن بو ڤه‌ژاندنا وراێن جودا جودا یێن هونه‌رى.

حكومه‌تا هه‌رێمێ دنوكه‌ دا پشتگریا ماددى پێشكێش دكه‌ت بو ده‌هان رێكخراو و دامه‌زراندیێن نه‌حكومى و روژنامه‌ و گوڤارێن تایبه‌ت ب وارێن ره‌وشه‌نبیرى ڤه‌. سالانه‌ سه‌دان كتێب ل سه‌ر بودجا حكومه‌تێ بو نڤیسه‌را و هونه‌رمه‌ندا و روژنامه‌نڤیسا و مێژوونڤیسا دهێنه‌ چاپكرن و ب سه‌دان كتێبێن وه‌رگێراى ژى ژ زمانێن بیانى بو زمانێ كوردى و ل ده‌زگه‌هێن ره‌وشه‌نبیرى یێن ره‌سـمى و وان ده‌زگه‌ها دهێنه‌ چاپكرن یێن ژلایێ حكومه‌تێ ڤه‌ پشته‌ڤانیا وان دهێته‌ كرن.

27ـ1ـ كار دكه‌ین بو گه‌شه‌پێدان و پاراستنا زمانێ كوردى.

27ـ2ـ كار دكه‌ین بو دامه‌زراندنا په‌رتوكخانه‌, ئه‌رشیفێ نیشتیمانى و موزه‌خانێن نوى و پویته‌دان ب پاراستنا شینوارێن دێرینێن كوردستانێ.

27ـ3ـ ژیان و ئازادییا روژنامه‌نڤیسان, نڤیسه‌ران , هونه‌رمه‌ندان, وه‌رزشكاران و بنه‌مایێن به‌رهه‌م و چالاكییان , باشتر لێ دكه‌ین و شیان و ژێهاتنا وان پێشڤه‌دبه‌ین و یاسا خانه‌نشینێَ بو وان په‌یره‌ودكه‌ین.

27ـ4ـ كار دكه‌ین بو هاندانا چاپ و به‌لافكرنێ و ڤه‌كولینێن زانستى و پێشڤه‌برنا هه‌ڤبه‌ندا ره‌وشه‌نبیریا نه‌ته‌وه‌یى.

27ـ5ـ كار دكه‌ین بو هندێ بودجه‌كا تایبه‌ت بهێـته‌ ته‌رخانكرن بو كومكرنا دیكیومێنتا ل سه‌ر مێژوو , ئه‌ده‌ب و زمانێ كوردى ل ئه‌رشیف خانێن گرنگێن دونیایێ دا.

27ـ6ـ كار دكه‌ین بو كاراكرنا ئه‌كادیمیا زمانێ كوردى و به‌رفره‌هكرنا وێ بو هندێ شاره‌زایێن زمانێ كوردى و هه‌مى زاراڤ تێدا بهێنه‌ كومكرن و ب شێوه‌كێ تایبه‌ت سه‌باره‌ت زمانێ ئێكگرتى یێى كوردى ڤه‌كولین و پروژه‌ بهێن رێكخستن.

27ـ7ـ كار دكه‌ین بو ده‌رئێخستنا یاسا خاوه‌نداریا هزرى ( الملكیه‌ الفكریه‌).

27ـ8ـ پێگه‌ه و جهێ زمانێ كوردى, وه‌ك زمانێ فه‌رمى ل عیراقێ دێ چه‌سپینین.

27ـ9ـ كار بو دامه‌زراندنا پاشگرێن (مولحه‌قێن) ره‌وشه‌نبیرى یێن كوردى ل نوێنه‌راتیێن هه‌رێمێ ل ده‌رڤه‌ دكه‌ین , بو هندێ ئه‌ده‌ب و هونه‌رێ كوردى ب دونیایێ ب ده‌ینه‌ نیاسین.

28ـ كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى ل كوردستانێ:

هه‌ر ژ ده‌ستپێكا دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ, ئێك ژ وارێن كو وه‌ك پشكه‌كا گرنگا پروسێسا دیموكراسى كرنا كوردستانێ كار ل سه‌ر هاتیه‌ كرن, پێك ئینان و به‌رفره‌هكرنا رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى بوو, كو بزاڤـ د وارێن یاساى وتیورى و پراكتیكى دا دبه‌رهه‌مداربوون, ب جوره‌كى كو نوكه‌ ل كوردستانێ ب سه‌دان رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى ب شێوه‌كێ كارا رولێ خو دگێرن و تور و هه‌ڤبه‌ندییه‌كا به‌رفره‌ه بو پشكداریكرنا وه‌لاتییان د ژیانا سیاسى و مه‌ده‌نى یا كوردستانێ دا پێك ئینایه‌, كو پشكه‌كا به‌رچاڤا وان كارى ل سه‌ر وارێن جودا جودا یێن مافێ مروڤى دكه‌ن.

لیستا كوردستانى ل سه‌ر بیناتێ زانینا رول و گرنگییا سه‌ندیكا و كومه‌له‌ و ئێكه‌تیێن پیشه‌یى وه‌ك پشكه‌ك ژ خه‌له‌كێن گرنگێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى كو دشێن روله‌كێ گرنگ بگێرین د پێشڤه‌برن و رێكخستنا و دام و ده‌زگه‌هكرنا كومه‌لگه‌هى, هه‌ول دده‌ت پێگه‌هێ وان رێكخراوا  ب رێكا پاراستنا سه‌ربه‌خوییا وان و جوداكرنا وان ژ ده‌سته‌لاتێ ب هێزبێخیت. دا ببنه‌ سه‌ركرده‌ و رابه‌رێن ته‌خێن وان بو پرسیاركرن و ره‌ئى وه‌رگرتنێ د هه‌ر واره‌كێ تایبه‌ت ب رێكخراوا په‌یوه‌ندیدارڤه‌ . دا ببنه‌ چاڤدێر ل سه‌ر پروسێسا ئاڤاكرنا دامه‌زراندنیێن جودا جودا.

لیستا كوردستانى باوه‌ریا ب هندێ هه‌ى كو رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى هندى دشیان دابیت به‌رفره‌هتر و كاراتر و فره‌ بسپورتر بهێنه‌ كرن, بو هندێ ده‌رفه‌تێن به‌رفره‌هكرنا پشكداریكرنا سیاسى و مه‌ده‌نى یا وه‌لاتییان , ب چاڤدێرى ڤه‌ ژى , هه‌تا وان ئاستا پێش بكه‌ڤه‌ن یێن به‌رده‌وام ره‌هه‌ند و پروسێس وكه‌لتورێ دیموكراسى به‌رفره‌ه دكه‌ن , له‌وما كارى بو ڤان خالێن ل خوارێ دكه‌ین:

28ـ1ـ پروژه‌ یاسایه‌كا بهێزا تایبه‌ت ب رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى ڤه‌ دێ دانینه‌ به‌رده‌ستێ په‌رله‌مانێ داهاتى, كو شێوازێ دامه‌زراندن, برێڤه‌چوونا كارێن وان و ب ده‌ستڤه‌ ئینانا یارمه‌تیێ تێدا یا دیاركرى بیت.

28ـ2ـ كار دكه‌ین بو پشكدارى پێكرنا رێكخراوێن كومه‌لگه‌هێ مه‌ده‌نى د بجه ئینانا پلانا سالانه‌ یا حكومه‌تێ دا, ب رێكا وان پروژێن ب كه‌رتێ حكومه‌تێ و كه‌رتێ تایبه‌ت نه‌هێنه‌ بجه ئینان و پێدڤى ب كاركرنا خوبه‌خش و چالاك هه‌ى.

29ـ د وارێ مافێ ژن و زاروكان دا:

وارێ ژن و زاروكان, ئه‌و وارێ گرنگه‌ یێ كو ئێكه‌تى وپارتى ب رێكا حكومه‌تا هه‌رێمێ وه‌ك مه‌یدانه‌كا گرنگا چاكسازییا كومه‌لایه‌تى و پاراستنا مافێن مروڤى كار ل سه‌ر كریه‌ ئه‌ف دوو پێكهاتێن كورده‌واریێ ژبه‌ر زور هویان هه‌رده‌م مافێن وان هاتینه‌ پێشلكرن و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ ژى كورده‌وارى به‌رده‌وام توشى كێشێن كومه‌لایه‌تى بویه‌ و ده‌لیڤێن پێگه‌هاندنا سه‌رده‌میانه‌ یا نه‌ڤیێن نوى و ده‌لیڤێن هه‌ڤسه‌نگ بو پێشڤه‌چوون و گه‌شه‌كرنا كومه‌لایه‌تى یا ژنان نه‌یه‌كسان بوینه‌, له‌وما ب رێكا ده‌رێخستنا یاسایێن جوراو جورێن تایبه‌ت ب باشتركرنا پێگه‌هێ زاروك و ژنان و ده‌رفه‌تێن به‌رامبه‌ر وان, هه‌روه‌سا ب رێكا زانیاریێن به‌خشین و شاره‌زاكرنا كومه‌لگه‌هى ئه‌ف پێكهاته‌ ژى ب مافێن خو ل دویف یاسایێن وه‌لاتى و به‌لگه‌نامێن نیف ده‌وله‌تى ب رێكا دامه‌زراندیێن حكومه‌تێ  و رێكخراوێن كومه‌له‌گه‌هێ مه‌ده‌نى یێن تایبه‌ت بڤى وارى ڤه‌ و هه‌وێن جودا جودا ڤه‌ , كار بو هندێ هاتیه‌ كرن كو كه‌لتوره‌كێ دژى پێشلكرنا مافێن ژنان و زاروكان ل كورستانێ سه‌رى هه‌لده‌ت و گه‌شه‌بكه‌ت. دڤى وارى دا په‌رله‌مانێ كوردستانێ ژماره‌كا یاسا ده‌رێخستینه‌ كو مافێن وان دپارێزن, به‌لێ لیستا كوردستانى باوه‌ریا ب هندێ هه‌ى كو هێشتا برین و ئاسته‌نگێن زور دناف كومه‌لێ كوردى دا یێن هه‌ین كو رێگرن ل به‌رامبه‌ر گه‌شه‌كرن و به‌رفره‌هكرنا مافێ ڤى پێكهاتى. لیستا كوردستانى یا د وێ باوه‌ریێ دا كو هێشتا كه‌لتورێ دژى مافێن ژنان و زاروكان ل كوردستانێ ب جدى ل به‌رامبه‌ر كه‌لتوورێ لایه‌نگرێ مافێن وان یێ خورته‌ ئه‌و ململانه‌ دنافبه‌را ڤان هه‌ردوو كه‌لتورێن دژى ئێك و ناكوك یا به‌رده‌وامه‌, . له‌وما پێدڤییا ب هندێ هه‌ى كو كه‌لتورێ پاراستنا مافێن وان خورتتر و بهێزتر لێ بهێت, بو ڤێ مه‌به‌ستێ ژى كومه‌كا كارێن یاسایى و پێداچوون ب یاسا و ده‌رێخستنا یاسایێن تایبه‌ت و بكارئینانا رێ و شێوازێن كاراتر ژلایێ حكومه‌تێ ڤه‌ یا پێدڤى یه‌, له‌وما د به‌رنامێ چوار سالێن داهاتى دا , لیستا كوردستانى ب شێوه‌كێ جدى كارى ل سه‌ر پركرنا بوشایێن یاسایى و ئیجرائاتان دكه‌ت.

29ـ1ـ به‌رهنگاربوونا توند وتیژیێ به‌رامبه‌ر ئافره‌ت و ژنان دێ خورتر كه‌ین و دێ كاركه‌ین بو بنبركرنا دیاردا كوشتنا ژنان وسزادانا تاوانكاران.

29ـ2ـ كاردكه‌ین بو ده‌رێخستنا یاسایه‌كێ بو نه‌هێلانا ته‌شقه‌له‌پێكرنا سیكسى (تحرش جنسى) ب ژنان.

29ـ3ـ كاردكه‌ین بو ب هێزكرنا پێگه‌هێ ژنان د وارێ سیاسى ,كومه‌لایه‌تى, ئابوورى و ره‌وشه‌نبیرى دا.

29ـ4ـ پشتگریا ماددى و مه‌عنه‌وى یا سه‌نته‌رێن حه‌واندنا ژنێن قوربانیێن توند وتیژیێ دكه‌ین.

29ـ5ـ ده‌لیڤێن یه‌كسانێن كارى بو ژنان و زه‌لامان په‌یدادكه‌ین.

29ـ6ـ ب وان یاسا و بریارا دا دێ چین یێن مافێن ژنان پێشل دكه‌ن.

29ـ 7ـ كار دكه‌ین بو به‌رفه‌رهكرنا تورا هاریكاریكرنا ژنان و دایكێن بێ هه‌ڤژین.

29ـ8ـ كاردكه‌ین بو په‌یداكرنا دایین گه‌ها بو ده‌یكێن كارمه‌ند.

29ـ9ـ كاردكه‌ین بو رێگرتنێ ل توند وتیژیێ دژى زاروكان و ئێشاندنا وان دێ قه‌ده‌غه‌كه‌ین.

29ـ 10ـ كاردكه‌ین بو بكارئێخستنا یاسا قه‌ده‌غه‌كرنا كاركرنا زاروكان.

29ـ11ـ كاردكه‌ین بو دابینكرنا جهێن خوشێن یارى وده‌م بوراندنێ یێن مفادار.

29ـ12ـ گه‌شه‌ دكه‌ین مالا زاروكێن بێ كه‌س وكار و به‌لنگاز.

29ـ13ـ رێزگرتنێ ل كه‌سایه‌تیا سه‌ربه‌خویا زاروكان ب شێوه‌كى كو د وارێن په‌روه‌رده‌ و خێزانێدا ره‌نگڤه‌ده‌ت دابین دكه‌ین

30ـ د وارێ شیان سازییا لاوان:

لاوێن كوردستانێ سه‌رمایه‌كێ مروڤى یێ ب بهانه‌ و داهاتى یێ كوردستانێ ب پێگه‌هاندن وده‌لیڤه‌ بو وان په‌یداكرن مسوگه‌رتر دبیت, له‌وما جهێ پویته‌دانا لیستا كوردستانى نه‌, ئه‌م ب ئه‌ركێ خو دزانین:

30ـ1ـ هه‌ولێن كێمكرنا بێكاریێ دناف لاوان دا دكه‌ین, ب تایبه‌ت ئه‌و گه‌نجێن خودان باوه‌رنامه‌ و ب ئه‌زموون, ئێك ژ رێكێن ب ده‌ستڤه‌ ئینانا ڤێ ئارمانجێ ژى , سه‌روشنوى هه‌یكه‌له‌كرنا دام وده‌زگه‌هێن حكومه‌تێ یه‌.

30ـ2ـ سیسته‌مێ بیمه‌ى (هاریكاریا) بێكاریێ دێ په‌یره‌وكه‌ین بو وان لاوێن خواندن تمامكرى, ژ ده‌مێ ده‌رچوونا وان هه‌تا دامه‌زراندنێ, بو ڤێ مه‌به‌ستێ ژى دێ پشكه‌كا بودجا هه‌رێما كوردستانێ ته‌رخان كه‌ین.

30ـ3ـ ب رێكا كورسیێن تایبه‌ت و سیسته‌مێ راهێنانێ دێ ب كارئینین بو ئاماده‌كرنا وان بو بازارێ كارى.

30ـ4ـ سیسته‌مێ پروژێن بچویك و ناوه‌ندى دكه‌رتێ تایبه‌تدا دێ بو وان لاوان دامه‌زرینین و ب رێكا قه‌رێن كێم سوود ل سه‌ر هه‌ى و دوم درێژ دێ پشتگریا وان كه‌ین.

30ـ5ـ هاندان و پشته‌ڤانیكرنا كه‌رتێ تایبه‌ت و هاریكاریكرن ژلایێ حكومه‌تێ ڤه‌ بو ب كارئێخستنا لاوێن بێكار و پشتگریكرنا وان ژلایێ حكومه‌تێ ڤه‌.

30ـ6ـ ئاڤاكرنا مالا گه‌نجان ل هه‌مى تاخ و ده‌ڤه‌را بو بوراندنا مفادارا ده‌مێ بێكاریێ و دابینكرنا پێدڤیێن سوود به‌خش.

30ـ7ـ پشته‌ڤانیكرنا پێك ئینانا خێزانێ ب رێكا سندوقه‌كا تایبه‌تا حكومه‌تێ كو قه‌را بده‌ته‌ لاوان ب قازانجه‌كا ره‌مه‌زى و ئه‌داكرنا وێ ب ده‌مه‌كێ درێژ, هه‌روه‌سا ئاڤاكرنا كومه‌لگه‌هێن خانییا بولاوان و فروتن بو وان ب قستێن كێم و دوم درێژ.

30ـ8ـ كار ب دامه‌زراندنا سیسته‌مێ راهێنان یان خواندنا پیشه‌یى یا كورت دكه‌ین بو ئه‌و لاوێن بێ باوه‌رنامه‌, ب مه‌به‌ستا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن باشترێن كارى بو وان.

30ـ9ـ دێ پێداچوونێ ل سیسته‌مێ خانه‌نشینكرنێ دا چین ,ب مه‌به‌ستا خوشكرنا ده‌لیڤێ كاركرنێ بو لاوان.

30ـ10ـ ڤه‌ژاندنا كه‌رتێ چاندنێ ل هه‌رێما كوردستانێ ب رێكا پروژێن بهێز و هه‌مه‌ لایه‌ن , چونكه‌ ئه‌ڤه‌ دێ ده‌لیڤه‌ى بو گه‌نجێن گوندان خوشكه‌ت ل ده‌ڤه‌رێن خو به‌رهه‌مهێن بن و بارێ ئابوورى یێ چاندنێ یێ مه‌ دێ باشتر و ب بزاڤتر بیت.

31ـ دوارێ چاكسازییا ئیدارى دا:

 ژ سه‌رهلدانا سالا 1991 و هه‌تا نوكه‌ وارێ ئیدارى ل سه‌ر ئاستێ یه‌كێن ئیدارى و دامه‌زراندیێن ئیدارى یێن دى و ناڤه‌ندنێن ئاكنجى بوونێ به‌رفره‌هبوون ب خوڤه‌ دیتیه‌, ب تایبه‌ت پشتى هندێ كو گوند و باژێر و باژێركێن وێرانكرى پشتى سه‌رهلدانێ سه‌ر و شنوى هاتینه‌ ئاڤه‌دانكرن, دڤێ ئامارا خوارێ زانیارى و هه‌مبه‌ر ئێككرن ده‌ردكه‌ڤن:

ژمارا قه‌زا و ناحیه‌ و گوندێن وێرانكرى و ئاڤه‌دانكرى ل پارێزگه‌هێن هه‌رێمێ ل سالا 1977 و 2009

هویركارى      هه‌ڤلێر  سلێمانى          دهوك

          قه‌زا     ناحیه‌   گوند    قه‌زا     ناحیه‌   گوند    قه‌زا     ناحیه‌   گوند

كوى گشتى سالا 1977         7       25     1497 10     24     2527 5       17     1379

وێرانبوون پشتى سالا 1977   2       11     1212 4       18     2509 __     4       1031

مایه‌ ل به‌رى سه‌رهلدانێ         5       14     285   6       6       18     5       13     348

هاتیه‌ ئاڤه‌دانكرن پشتى سه‌رهلدانێ       4       17     905   10     55     2257 2       9       568

كوى گشتى      9       31     1190 16     61     2275 7       22     916

ل سالا 1991  بتنێ 651 گوند مابوون به‌لێ نوكه‌ ژمارا گوندێن ئاڤه‌دانكرى 4381 ن

به‌لێ سیسته‌مێ ئیدارى ل كوردستانێ مل ب ملێ پێشكه‌فتنێن دى یێن كوردستانێ یه‌, له‌وما پێدڤى ب گه‌شه‌پێدانه‌كا وه‌سا هه‌یه‌ كو دگه‌ل گه‌شه‌كرنا وه‌لاتى و پێدڤیێن قوناغا داهاتى یا خزمه‌تكرنێ و خواست وبه‌رنامێ به‌رفره‌هێ لیستا كوردستانى ب گونجیت, له‌وما:

31ـ1ـ كاردكه‌ین بو موكمكرنا لامه‌ركه‌زیێ د دابه‌شكرنا ده‌سته‌لاتان دنافبه‌را وه‌زاره‌تان و رێڤه‌به‌ریێن پارێزگه‌هان دا, بو دابه‌زاندنا ده‌سته‌لاتان ژ جڤاتا وه‌زیران بو یه‌كێن ئێدارى یێن پارێزگه‌ه و ده‌ڤه‌ران.

31ـ2ـ كاردكه‌ین بو كێمكرنا ژمارا وه‌زاره‌تان ب جوره‌كى كو ژ (21) وه‌زاره‌تان نه‌بوریت.

31ـ3ـ حكومه‌تا ئلكترونى پێشڤه‌دبه‌ین بو رێكخستنا په‌یوه‌ندییان دنافبه‌را وه‌زاره‌تا و كارگێریا ده‌ڤه‌ران دا.

31ـ4ـ كار ب سیسته‌مێ ئێك په‌نجه‌رێ دكه‌ین بو ب رێڤه‌برنا معاملێن وه‌لاتییان و نه‌هێلانا رویتینێ ئیدارى.

31ـ5ـ ناڤه‌ندێن گه‌شه‌پێدانا ئیدارى بو راهێنانا كارمه‌ندێن حكومه‌تێ و پێشڤه‌برنا شیانێن وان دێ دامه‌زرینین.

31ـ6ـ مفاى ژ ئه‌زموون و شاره‌زاییا رێكخراوێن بیانى وه‌ردگرین بو هاریكاریكرنا مه‌ د پێشڤه‌برنا ئابوورى دا .

31ـ7ـ ده‌سته‌كا نه‌زاهێ دَێ ل كوردستانێ دامه‌زرینین ویاسایێن پشكێنه‌رێن گشتى یێن سه‌ر  ب نه‌زاهێ ڤى ل گشت وه‌زاره‌ت و ده‌زگه‌هێن گشتى دا دێ ده‌رئێخین.

31ـ8ـ یاسایا ئیدارا دارایى یا هه‌رێمێ دێ ده‌رئێخین.

31ـ9ـ جڤاتا خزمه‌تا كوردستانێ دێ ب كارئێخین بو دابینكرنا یه‌كسانیێ د ده‌لیڤێن كار و راگه‌هاندنا وه‌زیفێن گشتى دا.

31ـ10ـ ده‌سته‌لاتا دێ ژێك جوداكه‌ین و دێ رێ گرین ل ده‌ستێوه‌ردانا حزبى دكاروبارێن وان دا.

31ـ11ـ د وارێ گرێ به‌ست و ته‌نده‌رێن حكومه‌تێ دا , هه‌ڤركییه‌كا شه‌فاف دێ دابین كه‌ین و دێ رێ ل ده‌ستێوه‌ردانا نه‌یاسایى و ئیحتیكارێ گرین.

31ـ12ـ دێ یاسایه‌كێ ده‌رئێخین بو ئاشكراكرنا سامانێ گشت خودان پوستێن وه‌زارى و پلێن تایبه‌تێن هه‌رێما كوردستانێ.

31ـ13ـ بو كێمكرنا جیاوازیێ د ئاستێ ژیارێ دا, دێ یاسایه‌كێ ده‌رئێخین بو برینا 10% ژ موچێ پلێن تایبه‌ت و ته‌رخانكرنا وى بو سندوقا هاریكاریا شه‌هید و ئه‌نفالكرییان.

31ـ14ـ پێخه‌مه‌ت چالاككرنا كه‌رتێ تایبه‌ت دێ دوو سالێن تمام نیف موچه‌ى ده‌ینه‌ هه‌ر كارمه‌نده‌كێ بچیته‌ كه‌رتێ تایبه‌ت.

31ـ15ـ كارنه‌كرن ب بریارا 150 یا سالا 1987 , و دارێشتنا یاسایه‌كا نوى یا كاركرنێ كو تێدا مافێن رێكخستنا نه‌قابى ل كه‌رتێ گشتى  د پاراستى بن و ده‌رێخستنا یاسایه‌كێ بو دابینكاریا كومه‌لایه‌تى بو كرێكارێن كه‌رتێ تایبه‌ت یا گونجاى دگه‌ل پیڤه‌رێن رێكخراوا كارێ نیف ده‌وله‌تى.

وه‌لاتیێن خوشتڤى:

لیستا كوردستانى, لیستا هه‌ڤپشكا ئێكه‌تى وپارتى یه‌ . لیستا نویبونه‌ڤه‌ وئاڤه‌دانیێ یه‌. لیسته‌كه‌ هه‌وه‌ د قوناغێن دژواردا و بجه ئینانێ ئه‌ركێن دیموكراتى و به‌رهنگاریا تیرورستان و ئاڤه‌دانكرنا كوردستانێ ,تاقیكریه‌ كا چه‌ند بو پشت راستبونێ ژ ئاشتى و بنه‌جهى وئاییندێ ده‌ڤه‌رێن كێشه‌ ل سه‌رێن كوردستانێ نه‌گور و خه‌مخوره‌, هوین ژى ب باوه‌رى دانێ بو ڤێ لیستێ و به‌رنامێ وێ, كو لسه‌ر بنه‌مایه‌كێ واقعى و دویر ژ لادانێ و بتنێ بو بجهئینانێ هاتیه‌ دارێشتن . ب ده‌نگدانێ بو ڤێ لیستا كوردستانى دێ ژیانه‌كا باشتر بو خو و نه‌ڤیێن خو مسوگه‌ر كه‌ن.

به‌ره‌ف نویبون وئاڤه‌دانیێ

ده‌نگ وباس

وه‌رزش

به‌رنامه‌

سه‌قا

ئه‌رشیف

ئه‌م كینه‌

په‌یوه‌ندی ب مه‌

لینك